Book Review: Aganpipasa By Kundanika Kapadia

‘અગનપિપાસા’નું એક સમીક્ષાત્મક પુનર્વાંચન

કુંદનિકા કાપડિયાની ‘અગનપિપાસા’ એવી નવલકથા છે જે પ્રથમ પાનેથી વાચકને પકડી રાખતી નથી, પરંતુ ધીમે ધીમે પોતાની અંદર ખેંચે છે. વાંચતા જતા સમજાય છે કે અહીં ઘટના નહીં, અનુભવ મુખ્ય છે—અને અનુભવ એવો કે જે સરળ રીતે વ્યક્ત થઈ જતો નથી. જે વાચક સાહિત્યમાં સાંત્વના નહીં, પરંતુ સંયમિત પ્રશ્નો શોધે છે.

કુંદનિકા કાપડિયાની ‘અગનપિપાસા’ માત્ર એક વાર્તા નથી; તે માનવીય સ્વના માળખાં વિશેની એક ગહન માનસિક અને દાર્શનિક તપાસ છે. શીર્ષકનો શાબ્દિક અર્થ—બળતી તરસ—જ નવલકથાના કેન્દ્રિય ભાવને સ્પષ્ટ કરે છે : અર્થ માટેની એવી અતૃપ્ત અસ્તિત્વવાદી તરસ, જે માનવીને ભસ્મ પણ કરે છે અને શુદ્ધ પણ.

આ નવલકથા આંતરિક તથા બાહ્ય સંઘર્ષોની આગમાંથી પસાર થતી એક ચેતનાની યાત્રા છે, જે અંતે તેના સાચા સ્ત્રોત સુધી પહોંચે છે.

આ સમીક્ષા માત્ર કથાસાર પર અટકતી નથી; તે કૃતિના આધુનિકતાવાદી સ્વરૂપ, તેના ઊંડા માનસિક પ્રવાહો, સંકલિત પ્રતિકાત્મક બંધારણ અને સામાજિક વિવેચનનું વિશ્લેષણ કરે છે. ઉદ્દેશ્ય ‘અગનપિપાસા’ને પ્રેરણાત્મક કે ઉપદેશાત્મક સાહિત્યથી અલગ પાડીને, તેને એક ગંભીર આધુનિક સાહિત્યકૃતિ તરીકે સ્થાપિત કરવાનો છે—એવી કૃતિ, જે પ્રેરણા નહીં પરંતુ આત્મમંથન માગે છે.

---

૧. સંદર્ભ અને સ્થાન : ગુજરાતી સાહિત્યમાં ‘અગનપિપાસા’

૧૯૭૨માં પ્રકાશિત થયેલી ‘અગનપિપાસા’ સ્વાતંત્ર્યોત્તર ગુજરાતી આધુનિક સાહિત્ય ચળવળની એક મહત્વની કૃતિ છે. જ્યાં ઘણા સમકાલીન લેખકો સ્વરૂપ અને બંધારણ સાથે પ્રયોગ કરતા હતા, ત્યાં કુંદનિકા કાપડિયાએ અંતરજીવનને કેન્દ્રમાં રાખ્યું. તેમની ભાષા સંયમિત, લયબદ્ધ અને સંવેદનશીલ છે—જે પાત્રોની આંતરિક અવસ્થાઓનું નકશાંકન કરે છે.

કાપડિયાના સમગ્ર સાહિત્યમાં આ નવલકથા એક મહત્વપૂર્ણ પાયાનું કામ કરે છે. તેમની વધુ પ્રખ્યાત અને સાહિત્ય અકાદમી પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કૃતિ ‘સાત પગલાં આકાશમાં’ (૧૯૮૪) પહેલાં, ‘અગનપિપાસા’ એ તે આંતરિક પીડા અને ઉકળાટને વ્યક્ત કરે છે, જે આગળ જઈને ખુલ્લા નારીવાદી વિદ્રોહમાં ફેરવાશે. એટલે કહી શકાય કે આ કૃતિ કુંદનિકા કાપડિયાના સાહિત્યિક વિકાસમાં માનસિક “અંગુષ્ટિ” (anguish)નું દસ્તાવેજ છે, જે આગળ જઈને સામાજિક “ક્રોધ”માં રૂપાંતર પામે છે.

નવલકથા : શું છે અને શું નથી

શું છે

આ એક Novel of Consciousness છે—અહીં મુખ્ય ગતિ ઘટનાઓમાં નહીં, પરંતુ માનસિક પરિવર્તનમાં છે. આ નવલકથા માનસિક, અસ્તિત્વવાદી અને પ્રતિકાત્મક છે.

શું નથી

આ ન તો ઘટનાઓ પર આધારિત કથા છે, ન તો self-help ગ્રંથ, ન તો પીડાને મહિમા આપતી ટ્રેજેડી.

---

૨. કથારચના : આંતરિક વિશ્વનું બંધારણ

‘અગનપિપાસા’ની ગતિ આગળ નહીં, અંદર તરફ છે. સોમ વારંવાર પોતાના મૂળ ઘાવ તરફ પાછો વળે છે—પિતાનું મૃત્યુ, મામાનો અત્યાચાર, પ્રથમ પ્રેમનો અસ્વીકાર—અને દરેક વખતે તે અનુભવને નવા અર્થ સાથે ફરી જુએ છે.

અહીં કથનના મુખ્ય સાધનો છે : સ્મૃતિ, મૌન અને પુનરાવર્તન. પિતાના વાયોલિનના બંધ થવા પછીનું મૌન જીવનશક્તિના લોપનું પ્રતીક બને છે. આશા અને નિરાશાના ચક્ર સોમની માનસિક સ્થગિતતાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. આ બંધારણ મનોરંજન માટે નહીં, પરંતુ ચેતનાના ઘાવમાં વાચકને ઉતારવા માટે છે.

---

૩. પાત્રરચના : માનસિક નક્ષત્રમંડળ

સોમ : પાત્ર પણ, પ્રતીક પણ

સોમ એક એવો માનસિક વિષય છે, જે વારસામાં મળેલી પીડા, વ્યસન અને કલાત્મક ઓળખના ભાર સાથે સંઘર્ષ કરે છે. પિતા મુરારિ પાસેથી તેને પ્રતિભા પણ મળે છે અને વિનાશક વારસો પણ. પ્રતીકાત્મક રીતે, સોમ વારસામાં મળેલી નિયતિ અને વ્યક્તિગત પસંદગી વચ્ચેનો માનવીય સંઘર્ષ છે.

દ્વિતીય પાત્રો : વિચારાત્મક બળરૂપે

• મુરારિ (પિતા) : સર્જન અને વિનાશનો સ્ત્રોત

• દાદુ (માર્ગદર્શક) : ઉકેલ આપતો ગુરુ નહીં, પરંતુ આત્મભ્રમ તોડતો અરીસો

• અપર્ણા (પ્રેરક સંકટ) : વાયોલિન તોડીને અર્થનું કેન્દ્ર ખસેડે છે

• મંગલ (દ્વૈત સ્વભાવ) : મીઠાશ અને ક્રૂરતાનો સંગમ

• વિનાયક (મામા) : કળા પ્રત્યે ભયભીત સામાજિક સત્તા

જાણબૂઝીને અધૂરા પાત્રો

મેના શરૂઆતથી જ પ્રતીકરૂપે નહીં, પરંતુ વાસ્તવિક જીવનના પાત્ર તરીકે રચાયેલી છે. તે એવી વ્યક્તિ છે જેને ખબર છે કે કોઈક દુઃખ ભોગવી રહ્યો છે, અને છતાં પોતાની પરિસ્થિતિ અને મર્યાદાઓમાં રહીને જે શક્ય છે તે બધું કરવાની કોશિશ કરે છે. તે બધું બદલી શકતી નથી, પરંતુ પોતાના નિયંત્રણમાં જે છે તે કરવાની તેની ઇમાનદાર ઇચ્છા સ્પષ્ટ દેખાય છે.

૪. માનસિક અને અસ્તિત્વવાદી ગહનતા

નવલકથાનો કેન્દ્રિય સંઘર્ષ છે—

ભોગ બનવાથી જવાબદારી તરફનો ફેરફાર

દાદુનું વાક્ય અહીં મુખ્ય વળાંક છે :

“સંજોગોએ નહીં, તેં! તેં તારા દુઃખને ઘૂંટી ઘૂંટીને બહુ ઘેરું બનાવી મૂક્યું છે.”

આ સોમને અસ્તિત્વવાદી જાગૃતિ તરફ દોરી જાય છે—bad faith માંથી authenticity તરફ.

---

૫. કળા, વ્યસન અને પીડાનો મિથ

નવલકથા એ ખતરનાક માન્યતાનો વિઘટન કરે છે કે મહાન કળા માટે આત્મવિનાશ જરૂરી છે. મુરારિનો દારૂ પીવાનો આત્મન્યાય એ સાંસ્કૃતિક મિથનું પ્રતિબિંબ છે. સોમની યાત્રા આ ખોટા સંબંધને તોડવાની છે.

---

૬. પ્રતિકો : એક વિઘટનાત્મક વાંચન

• અગ્નિ અને પિપાસા : વિનાશક પણ, શુદ્ધિકારક પણ

• વાયોલિન : વારસો અને બોજ—બન્ને

• વાયોલિન તૂટવું : અર્થનું કેન્દ્ર ખસવું

• ખેરખટો (BIRD) : માનવીય દ્વૈત

• સ્વર અને મૌન : જીવનશક્તિ અને આધ્યાત્મિક મૃત્યુ

---

૭. ભાષા અને શૈલી

કુંદનિકા કાપડિયાની ભાષા સંવેદનશીલ, લયાત્મક અને સંયમિત છે. આ સૌંદર્ય પીડાને મહિમા આપતું નથી, પરંતુ તેને વધુ તીવ્ર બનાવે છે. દાદુના સંવાદ aphoristic છે—પરંતુ ઉપદેશ નહીં, ચેતનાના કાંટા છે.

---

૮. Self-help તરીકે ગેરવાંચન

આ નવલકથા ઘણીવાર self-help તરીકે ગેરવાંચાય છે કારણ કે :

• તેમાં અંતર્વહી શિખામણ છે, ઉકેલ નહીં

• તે therapeutic લાગે છે, prescriptive નથી

• દાદુના વાક્યો quote-worthy છે, motivational નથી

આ કૃતિ આત્મમદદ નહીં, આત્મસામનો માંગે છે.

---

૯. સામાજિક વિવેચન

• પિતૃસત્તાક કુટુંબ રચના

• કલાત્મક પુરૂષત્વ

• ભાવનાત્મક નબળાઈનો દમન

• જાતિ અને વર્ગનું સૂક્ષ્મ દબાણ

---

૧૦. મુખ્ય શક્તિઓ

• માનસિક ઊંડાણ

• પ્રતિકાત્મક સુસંગતતા

• પીડાનો અરોમાન્ટિક પ્રસ્તુતકરણ

• સરળ ઉકેલનો ઇનકાર

---

૧૧. મર્યાદાઓ

• સોમ-કેન્દ્રિત અસંતુલન

• ભાવનાત્મક પુનરાવર્તન

• દાદુના સંવાદોમાં અતિ-સંકોચન

---

૧૨. સાહિત્યિક મૂલ્ય અને આજની પ્રાસંગિકતા

આ કૃતિ અસ્તિત્વવાદી અને આધુનિક મનોચિકિત્સાત્મક સાહિત્ય સાથે સંવાદ સાધે છે. પેઢીગત આઘાત, સર્જનાત્મક વિનાશ અને સ્વજાગૃતિ—આ બધું આજે પણ એટલું જ સત્ય છે.

---

નિષ્કર્ષ : ‘અગનપિપાસા’ શું કરે છે?

 અગનપિપાસા પીડાના રોમેન્ટિક મિથને, વારસામાં મળેલી ઓળખને, સંજોગોને દોષ આપવાની આરામદાયક આદતને.

તે શું સુધારતી નથી?

ભૂતકાળને ભૂંસતી નથી, આઘાતનો ઈલાજ આપતી નથી.

તે કેવો વાચક માંગે છે?

જે અસ્પષ્ટતા સહન કરી શકે, અને સહેલાં જવાબોથી દૂર રહે.

‘અગનપિપાસા’ સાંત્વના નથી આપતી—

તે સ્પષ્ટતા આપે છે.

અંતિમ સંક્ષેપ : ‘અગનપિપાસા’ એક વાંચન નથી, એક સ્થિતિ છે

કુંદનિકા કાપડિયાની ‘અગનપિપાસા’ આપણને કોઈ નવી માન્યતા આપતી નથી; તે આપણા હાથમાંથી જૂની, આરામદાયક માન્યતાઓ ખેંચી લે છે. આ કૃતિમાં પીડા કોઈ “મહાનતા” તરફ લઈ જતી સીડી નથી, અને કળા કોઈ દિવ્ય મુક્તિ નથી. અહીં બધું માનવીય છે—અસ્પષ્ટ, દ્વૈતસભર અને અધૂરું.

સોમ અંતે “સફળ” થતો નથી; તે માત્ર જાગૃત થાય છે. અને એ જ નવલકથાની સૌથી મોટી નૈતિક સિદ્ધિ છે. કારણ કે અહીં મુક્તિ એટલે ઘાવ ભરાઈ જવો નથી, પરંતુ ઘાવને પોતાની ઓળખનો એકમાત્ર આધાર બનાવવાનું છોડવું છે.

આ દૃષ્ટિએ ‘અગનપિપાસા’ neither tragedy nor triumph છે—તે accountabilityની વાર્તા છે.

---

આજના સંદર્ભમાં પુનર્વાંચનની આવશ્યકતા

આજના સમયમાં, જ્યાં

• માનસિક પીડા “content” બની ગઈ છે,

• trauma એક identity label છે,

• અને self-help સંસ્કૃતિ તરત ઉકેલ વેચે છે,

ત્યાં ‘અગનપિપાસા’ આપણને અસ્વસ્થ કરે છે—અને એ જ તેની પ્રાસંગિકતા છે. તે કહે છે કે

“તમારી પીડા સાચી છે, પરંતુ તે તમારો એકમાત્ર સત્ય નથી.”

આ નવલકથા પીડાને validate કરે છે, પરંતુ glorify કરતી નથી.

તે સહાનુભૂતિ આપે છે, પરંતુ જવાબદારી પાછી ખેંચતી નથી.

---

અંતિમ નિવેદન : સાહિત્ય તરીકે ‘અગનપિપાસા’ શું સિદ્ધ કરે છે?

‘અગનપિપાસા’

• એક અસ્તિત્વવાદી ગુજરાતી નવલકથા તરીકે ઊભી રહે છે,

• આધુનિક મનોચિકિત્સાત્મક સાહિત્યની સમકક્ષ વાત કરે છે,

• અને કુંદનિકા કાપડિયાને માત્ર નારીવાદી લેખિકા નહીં, પરંતુ
  માનવીય ચેતનાની નિર્ભય અન્વેષિકા તરીકે સ્થાપિત કરે છે.

Reference:

Kāpaḍīā, Kundanikā. Aganapipāsā. 1972.